Etkiletişim demek karmaşıklık demek böyle bir noktada. O kadar çok uyaran var ki çevremizde, bu da yetmezmiş gibi geçmişimiz de sürekli peşimizdedir. İnsan geçmişinden kurtulabilir mi? Tabi ki hayır! O halde geçmişle uyum sağlamak gerekebilir kafada. Neden? Cevabı basit, geçmişten kurtulamadığımıza göre hayatımız boyunca bizim içimizde, anılarımızda, geleceği algılamamızda, bir konuya fikir yürütmemizde, problem çözmemizde, hatta yemek yapmamızda, temizliğimizde, pisliğimizde her yerimizde var olacak. Ne yani geçmişteki anılarımız yüzünden istediğimiz gibi mutlu olamayacak mıyız ? Çok saçma! tabi ki olacağız. İşte niyet bu gibi noktalarda devreye giriyor ve basit bir kelime değildir. Ama öncesinde biraz daha sallamak istiyorum.

Aklıma bazı sorular ister istemez geliyor bu konuyu düşündüğümde hatta burada hemen 30 sn içinde aklıma gelen soruları paylaşayım siz de bir el atın;

• Böylesine bir sosyal iletişim içerisinde yaşayan insan ırkının bireylerinin, taşları yerine oturtamadığı bir geçmiş ile geleceğe adım atma eğilimi gösterme lüksü var mıdır ?
• Kendi iç dünyası içerisinde bu hissin yeri ne olabilir?
• Görmezden gelmek, kaçmak ne kadar süreyle çözüm sağlar?
• Kendi yeni geleceğimizi, kendi eski ufalanmış zihnimiz içine hapsetmeye ne kadar gerek var?
• Kendimize yeni bir yaşam kurmak “gerçekten” ne kadar zor olabilir?

Açıkçası bu sorulara doğrudan cevap verme niyetinde değilim, halihazırda yazıyı yazarken bir taraftan aklıma gelen sorulardı, uzatmadan kestim, zira son bir yıldır, hiç adetim olmayan bir şekilde uzatır oldum, zararını gördüm. Öte yandan yazının geneli içerisinde bu sorular üzerine hayata duruşum hakkında fikir edinmeniz de kuvvetle muhtemel. Herneyse konuya dönelim ;

Nerede kalmıştık? Evet, herşeyin başında algı geliyor, bilişsel düzeyimiz geliyor. Algıyı pek çok şey şekillendiriyor, analitik düşünme yetisi, zeka, sosyal gelişim süreci, çevresel etmenler, anlık duygudurum değişimleri, geçmiş anılarımız, traumalarımız, alışkanlıklarımız, bakışımız, duruşumuz, yürüyüşümüz, yaptığımız spor, okuduğumuz kitap, konuştuğumuz insanlar, vs vs vs. Bütün bunlar bir araya geliyor, beyinde kimbilir neler oluyor, yeni sinapslar yeni path ler oluşturuyor, yeni bilgiler belgeler kaydediliyor, yeni çıkarımlar yapılıyor, o gidiyor farklı bezleri tetikliyor, belki yeni belki alışıldık hormonlar salgılanıyor, dğeişik hisler filan derken süreç tıkır tıkır çalışıyor.

Süreç iyi güzel fakat ciddi anlamda da sıkıntılı olabiliyor. Benim bile vermekten sıkıldığım örneği tekrarlayacağım;

Bir kişi size soruyor; “Saatin var mı?”. Bu soruya “evet var” yada “saat 3″ diyebiliriz. Buna işte bu algı ve bilişsel düzeyimiz karar veriyor. Belki koluna bakıyoruz saati var mı diye, saat satıp satmadığına bakıyoruz, çevreye bakıyoruz, geçmiş tecrübelerimizde arama yapıyoruz daha önce bu soruyla karşılaşıldı mı, karşılaşıldıysa ne cevap verildi nasıl bir tecrübe edinildi vs.

Ne alakası var diyeceksiniz, geliyorum yavaş yavaş. Size bazen çok uzatabildiğimden bahsetmiş miydim ? Şimdi bu noktaya kadar herşey güzel, belirli bir sistem var, kimi zaman “false positive” verse de herşeye tüm yanılgılara, kalıcı hasarlara, geçici duygu dğeişimlerine, ıvır zıvır bir sürü teknik detaya rağmen işleyen bir süreç var. Bizim noktamız bu işleyen sürece etki etme yetisi oldukça yüksek bir kavram olan niyet meselesi.

Hepimiz, geçmişimiz yüzünden, bir çok duygudurum bozukluğu, kararsızlık, pira için yorgan yakma sendromu, horizon effect sendromu ve bilimum sendromları hayatımızda yaşamışızdır. Defalarca kendi kendimize depresyona girmiş çıkmışızdır da haberimiz bile yoktur. Kimi zaman biraz daha ciddi düşüşler göstermişizdir de dışarıdan müdahale ihtiyacı doğmuştur filan.

İçinden en çıkılamayacağını düşündüğümüz anlarda bir şeyi hep gözden kaçırırız niyet. Niyet gerçek bir psikolojik savaş aracı olma niteliğindedir. Neden? Çünkü, kısmen süreci yavaşlatır, bir köpekbalığının avını suyun üstünde yakalayıp derine çekmesi gibi, süreci yavaşlatırken derinleştirirde. Sizde bir altbilinç oluşturmada yardım eder. Siz farkında olmadan, pozitif gelişme sürecinin içinde bulursunuz kendinizi.

Niyet sanıldığından ve günlük hayatta kullanıldığından daha derin bir kelimedir. Niyet bir duruştur, bir perspektifdir. Niyet, bütün sıkışmışlığınıza rağmen kendinize bir boşluk yaratmaktır. Bu sayede kimsenin size açacağı boşluğa ihtiyacınız olmaz. Niyet esasında çözümün büyük oranda kendisidir.

Biz insan ilişkilerinde ve kendi dünyamızda niyeti çok sık kullanırız çoğu zaman farkında olmadan. Ama insanın yapı itibari ile kriz yönetiminde ciddi zaaflarının olması, asıl ihtiyacımız olan kriz anlarında onu etkin bir şekilde kullanmayı engeller. Bu noktada dışarıdan yardım almaktan çekinmemek gerekir. Yardım almak bir doktora gitmenin ötesindedir. Danışmak, tartışmak, fikir sormak, beyin fırtınası yapmak, güvenmek, güven vermek, yani esasında kriz durumunda büyük ölçüde ihtiyaç duyulan şeylerin, başkaları üzerinden, kendi içinizde yükselmesine fırsat vermek. Bu zaten temel bir duruşu ve niyeti beraberinde getirecektir. Size düşen daha efektif ve çözüm odaklı bir hale getirip, sizi rahatsız edecek kavramlardan uzaklaştırıp makyajlamak güzel görünmesini sağlamaktır içinize…

Evet niyet çevreyi algılamanıza doğrudan etki eder. Siz istesenizde istemesenizde etki eder. İstek her zaman niyetle paralel gelmez

Aşkın gözü kör müdür? Hayır niyettir! Arkadaşlık içinde bir niyet barındırır. Bir insana güvenmeye niyet edersiniz. Oruç tutmadan önce niyet edilir. Niyet teorik anlamda saftır. Burdaki saflık iyilik kötülük temizlik anlamında değil, katısızlık anlamındadır. Niyet biraz daha katıksızdır. Bu nedenle daha iyi bir psikolojik harp aracıdır. Bir insanla ilişkinizi bozmamaya niyetiniz varsa, fedakarlıklarınızla başa çıkacak refleksler geliştirmeniz çok doğaldır. Öte yandan bir ilişkinizle ilgili niyetinizi kaybettiyseniz ya da değiştiyse herşey yük gelmeye başlar. Bu da kendi içinde mantıklıdır.

Örneğin, yaramazlık yapar çocuklar ve aile sabırlıdır. Neden? çünkü niyetleri onları eğitmek ve büyütmektir. Biz aslında niyet gibi inanılmaz bir gücü sürekli kullanırız. Tek yapmamız gereken iyi günlerde değil, kriz anlarında da içimizden yükselmesine izin vermek.

Niyetlerim konusunda zaman zaman hatalar yapsam da, gönül rahatlığı ile söyleyebilirim ki, hayatım boyunca insanların hep niyetlerinin ne olduğuna bakmaya çalıştım. Bunu söylüyor ama niyeti ne olabilir? bu şekilde davranıyor ama niyeti ne? Kimi zaman beni gurursuz gösterse de söylenenlere aldırış etmeden arkadaki niyete odaklanmam, ben yine de bunu yapabildiğim için mutluyum.

Bunu yapabildiğim için değer verdiğim insanlar adına fedakarlık yapabiliyorum gocunmadan. Bunu önemsediğim için, çalıştığım kurumlar için fedakarlık yapmak benim için profesyonellikten öte anlam taşımakta. İyi bir profesyonelden çok iyi bir takım arkadaşı ruhu taşımamın nedeninde bu var.

Bütun bunların yanında en zor zamanlarımda, en içinden çıkılmaz, en yalnız olmayı istediğim zamanlarda üç kavram hayatımı kurtarmıştır. Aksiyomlarım, Niyetlerim, kuracağım yeni hayat için edindiğim yeni anlamlarım.

Yaşadığımız her kötü şeyin cezasını aslında o an çekeriz. Yapmamız gereken son şey bu cezayı geleceğimize ve gelecekteki yenilerimize çektirmek olacaktır.

Bu noktada benim sürecimin algoritması çok kabaca şudur;

• Sıkıştığımda derine inebildiğim kadar inerim
• En temel olduğuna inandığım yerde, niyetime uygun bir aksiyom belirlerim
• Bundan sonraki süreci bu aksiyom üzerinden analiz ederim.
• Herşey bittiğinde kendimi iyi hissettiğimde dönüp doğrulama yapar bir şey atlayıp atlamadıığımı incelerim.

Bu “swiss army knife” olabilecek kabalıkta ve aynı oranda derinlikte bir algoritmadır. Bunu çalıştırdığınız spor takımlarındaki krizlerden, aşık olduğunuz kişi ile yaşadığınız krizlere, kendi içsel yolculuğunuzdan, evliliğinize, sektörel krizlere kadar uygulanabilir versiyonlarını çok ama çok kolay bir şekilde üretmeniz mümkün.

Unutmamakta fayda var, inanç çok güçlü bir güdüdür ve temelinde niyet vardır Böylesine bir gücü kendi iyiliğimiz için yönlendirmek sanırım çok mantıksız ve garip bahanelerle kaçınılmasına gerek olmayan bir yöntem olsa gerek.

Şimdi durun bir dakika o yaptığınız her ne işse bırakın bir kenara, kendinize 10 dk verin. Bu aynı zamanda sevdiklerinize de verdiğiniz bir 10dk olacak emin olabilirsiniz. Bu çerçeve de düşündüğünüzde, ilişkilerinize, çevrenizdeki konumunuza bir el atın. Kimlere ne niyetle nasıl davrnayorsunuz, dahası ne niyetle kendiniz için ne yapıyorsunuz? Eğer kapsamlı ve saf bir düşünce içerisine girer ve niyetiniz gerçekten bu soruları cevaplamak olursa emin olun bir yerlerde bir şeyler için kıpırtılar hissedeceksinizdir.

Hep böyle ardımızdan gelenleri, kontrol etmek mi zorundayız? Ya da hep böyle günah çıkartarak mı yaşayacağız? Geçmişimizle hesaplaşmaktan, gelecek günlerin anlamına ulaşamıyoruz. Beyaz kar tanelerinin üzerinden, kirli ayaklarımızla geçiriyoruz. Geçmişe sahibiz ama geleceğe değil. Nasıl bir dünyayı yaratacağız bilemiyorum. Sahip olduğumuz bu yanlışlıklar mı; geleceğimizi aydınlatacak olan büyülü fenerler ?

Çocuklar, hükümlü babalarına hangi kuşun kanadıyla sevgilerini, hangi çiçeğin yapraklarıyla kokularını sundular. Kadınlar, kadınlıklarından, erkeklerse erkekliklerinden ne denli utanç duydular, o krili eller bellerinde gezinirken. Bir demli çayai bir kuru simide, bir kırık sigaraya kimler özlem duydular? Kimler bitmeyecek korkusunu, kimler kinini kanla yıkadılar? Kimler hırpalanmış bedenlerine ve yoksun kalan organlarına dayanacak koltuk deynekleri aradılar? Kimlerin gözlerine bant, kimlerin sicillerine sabıka kaydı koydular? Kimler vatandaştılar, kimler vatandaşlıktan çıkarıldılar? Kimler korkunun kanatlarına sığındılar, kimler analarının babalarının ve kardeşlerinin yüreklerinde arandılar?

Kimler yaptıklarından onur, kimler utanç duydular? Kimler başka bir yüz başka bir kılıkta dolaştılar? Kimler gerçek aydınlığına inandıılar, kimler gecenin karanlığında yok oldular? Kimler cesur ve yürekleriyle aydındılar, kimler aydınların kefenlerine sarındılar?….

Yer: İstanbul Kültür Üniversitesi Ataköy Kampusu, Önder Öztunalı Konferans Salonu
Tarih: 29 Aralık 2009 Salı
Saat: 12:00

# Yeni dünya düzeni
# Oluşan güvenlik ihtiyacı
# Hackerlar Cracklerlar
# Organize siber suçlar
# Siber savaşlar
# Tehditlerin oluşumu
# Siber terör
# Yeni düzende ayakta kalabilmek

Temel anlamda yukarıdaki konulara değinecek olduğum sunumda, Siber Güvenlik kavramının bilişim güvenliği kavramından farklı olarak ele alınması, bu kavram üzerindeki hibrid yaklaşımların önemi gibi konularda da fikirlerimi sunmayı hedefliyorum. Vakit kalması durumunda dijital ortamda nasıl kolayca bilgi toplanabileceği ve bu bilgilerle neler yapılabileceği konusunda ufak bir demo da yapmak istiyorum.

http://www.webguvenligi.org/etkinlik/sunum-istanbul-kultur-universitesi.html
http://www.owasp.org/index.php/Turkey#tab=Meetings.2FConferences
http://www.owasp.org/index.php/Turkey#tab=Local_News.2FBrochure

İnsan tabiatı gereği sürekli sosyal ilişkilerle oluşturduğu network içerisinde hayatını sürdürür. Bu süreç içerisinde, etkileşim sürekli devam eder olumlu ve olumsuz biçimde. O kadar hızlı yaşanıyor ki yaşam, bu kavram artık iyiden iyiye gözden kaçmış durumda.

Size en zor dönemlerinizde kol kanat germiş, destek olmuş ve asla bunun lafını bile etmemiş, hatta desteğinin farkında bile olmadığınız insanları düşünün, hatırlamaya çalışın. Sadece size karşı saf güzel hisleri ile yaklaşmış, ve bir şekilde hayatınıza olumlu bir şeyler katabilmeniz için karışılık beklemeden sürekli çabalamış insanları…

Bir de zor dönemlerden sıyrılıp, geriye hiç bakmaksızın, hayatını hızla yaşamaya devam edenler ve bu süreç içerisinde, desteklerini aldıkları insanları hor görüp, onlara olumsuz davranışlar sergileyenler. Bu insanları, tamamen parazitler olarak görüyorum. Zilyon dolarları olsun, 35 cami milyon hayrat, 58 hayır kurumu açsınlar. Bunları toplasanız, en zor zamanında kendisine elini açmış kalplerini kırdığı insanlardan bir tanesi bile etmez.

Kendisine sonradan gelen bu olumlu hayat standardının yine geldiği gibi ansızın gidebilme ihtimalinin var olduğunu, o an yanında olan ve sözde güzel vakit gerçidikleri pek çok insanın bu olasılığın gerçekleşmesi durumunda kendisinden çok uzaklarda olacağı gerçeğinin farkında bile değildir.

Çevrenizde bu tarz insanlar varsa, tahmin edeceğiniz gibi onlarla iletişim kurmak belirli bir noktadan sonra gittikçe zorlaşır. Siz bir şeyleri anlatmaya göstermeye çalışırsınız, çıkış yok, emekler boşa. Sonra boşveriyorum göstermeyi bari bana yaşattığı üzüntülerden bahsedim dersiniz, nafile, sizi dinleyen ve dikkate alan kimse yoktur zaten. Sonrasında çatışmalar baş gösterir. O noktaya gelmenize gerek yok, tüm çatışmalar söylemler etkisiz olduğu noktada, yapacağınız şey, usulca kenara çekilip bu insanın hayatından olabildiğinizce çıkmak olabilir. Bazen gerçekten bir musibet bin nasihattan daha iyidir. Bazı insanlar acıları ile beslenirler. Böle insanlar içinde acı çekecekler diye endişe etmeye gerek yoktur. Önemli olan vicdanınızın rahat, iradenizin hür ve duruşunuzun her zaman vefalı olması.

Bu insanlar içinde, neye inanıyorlarsa, inandıklarından kendilerine yardım diliyorum.

Son olarak,  “Para Tanrı’nın yeryüzzünden kovmaya gücünün yetmediği şeytanıdır” diyor ve bu spontan girdime son veriyorum. Bir gün bu yazdıklarımın yerini bulması dileği ile..

Şu su götürmez bir gerçek ki, şuanda hali hazırda sistem olarak kullanılan şey tamamen yetersiz ve başarısız bir yapı. Bunun çok çeşitli nedenleri var. Amacım genel hatları ile bu nedenleri belirlemek, daha sonradan bu nedenler üzerine, kapsamlı çözüm önerileri sunmak ilerleyen zamanlarda..

Her şey den önce, toplumsal yapı ile teknolojik ve teknik ilerlemeler paralellik göstermiyor. Bu nedenle, gerek sistem bazında gerekse birey bazında değişime ayak uydurma süreci pek tabi kaçırılıyor. Öte yandan düşünüldüğünde, sistemin kendisinin insan eli ile bir anda değiştirilme fikri ne kadar gerçek ve ne kadar mantıklı, bunun yanı sıra tek bir elle değişmeyen sistemde, sstem içerisinde ki bireyler değişim sürecini nasıl tetikleyebilir? Bunlar da ayrıca üzerinde bağımsız olarak düşünülmesi gereken sorular.

İnsan doğuyor, belirli bir yaşa kadar aile eğitimini belirli ölçülerde alıyor. Daha sonra ise öğretim hayatı başlıyor. Her ne kadar eğitim ve öğretimin bir arada olduğu söylense de, öğretim ağırlıklı giden bir eğitim sisteminin ilk adımları ilköğretim okulları ile başlıyor. Bu yaşlarda belki daha ağırlıklı olması gereken eğitim, öğretim yaklaşımının çok gerisinde kalıyor malesef. Kişisel gelişim sürecinde, ön planda olması gerekirken, asıl ön planda olan Liselere Giriş Sınavı ve bu sınav sonucunu belirleyecek olan, faydaları tartışılır bilgi yüklemeleri oluyor. Baktığınızda, küçük, saf, temiz, meraklı, gözleri parıldayan bu çocuklar, LGS veya adı her ne ise o sınav ile yüzleşiyor ve buraya kadar belki lineer olarak nitelendrebileceğimiz bozulma, bu seviyede logaritmik olarak artıyor. 

Çocuklar bu dönemde, not kaygısı yaşamaya başlıyor, merak güdülerinden, kendi ilgi alanlarını, kendilerini keşfetmekten çok, nasıl daha yüksek not alır ve nasıl daha fazla soruya daha fazla doğru cevabı veririm hesabına başlıyorlar. Aileler, onların birer gelişim sürecinde olan çocuklar olduğunu unutup, yarış atları gibi yarıştırmaya başlıyorlar. Tam da bu noktada çocuklar, kopya ile tanışıyorlar.

Öğretilen ve onlara sunulan bilgilerin, gerekliliği onlar için sınavda çıkıp çıkmayacağı ile doğru orantılı oluyor. Sınavda çıkmayacak ama gerekli olan bir bilgi kopya denilen sistem zaafiyeti tarafından kotarılıyor. Faydalı olduğu düşünülen ve sınavlarda çıkacak olan bilgiler ise, tamamen soru çözümüne yönelik, analitik ve korelatik düşünmekten yoksun bir şekilde, ezbere dayalı bir şekilde aşılanıyor.

Buraya kadar trajik bir ilköğretim profili çizdik aslında. Kendisini sistemden dışarı çıkarıp, kuş bakışı bakan birinin kolayca tespitleri bunlar. Tabi burada, bazı sosyolojik ve sosyoekonomik şartlar da devreye giriyor. Genç nüfusun çok yoğun olduğu, istihdamın, bu yoğunluğu kaldıracak düzeyde olmadığı bir ortamda, tabi ki hayatta kalmak için yapılacak yarış çok fazla önem kazanıyor, üstelik güdüsel olarak verilen bu yarışta kazanmak için her yol mübah noktasına ulaşılıyor. Böyle bir durumda,  çocuklarının iç dünyası, doğru yetişmesi, düzgün bireyler olmasından çok, mühendis, doktor, avukat vs olması çok daha acil öneme haiz bir olgu oluyor aileler için. Akabinde çocuklara bu bilincin aşılanması görevini bazen sadistlik noktasında farkında olmadan uyguluyorlar. Böylesine acınası bir durumda olan bir ülkenin, başında ki insanın çıkıp hala üç çocuk yapın demesi de gerçekten çok trajik son tahlilde.

Şimdi baktığımızda elimizde ne var ? Duygusal gelişimini olması gerektiği gibi tamamlayamamış, LGS sınavı için üzerinde binbir baskı ile mücadele etmek zorunda olan, kopya ile tanışmış, bilginin değerini tartamayan, merakları törpülenmiş bir çocuk.

Daha sonra lise hayatı gelir. Yine nasıl test edildiği belli olmayan fakar sistemin faydasına işleyen sözüm ona iyi okullara girmiş olsun ya da olmasın, aslında çocukluktan geçliğe geçişte, tüm gençleri aynı sıkıntılar bekler. Bu okullar arasında ki tek fark, yanlışlığını bozukluğunu sürekli vurguladığımız sistemlere olan faydaları.

Lise dönemine kadar geçirmeleri gereken değişimleri geçirmeyen ve üstelik beraberinde bir takım çarpık alışkanlıklarla gelen çocuklar, lisede ellerinde ki değişim fırsatını bir kez daha kaybederler. Bunun olması çok doğaldır çünkü böyle bir içsel yolculuğa bırakın çıkmayı, soru sormaya dahi zamanları yoktur. Önlerinde o muhteşem, önünde saygı ile eğilesi sınav ÖSS vardır.

Bu durak LGS gibi değildir. Çok daha acımasız belki LGS den çok daha anlamsız bir sınavdır. Bu süreç de pek tabi diğer süreçlerde olduğu gibi aslen olması gereken eğitim den uzak öğretimi ezberci sisteme oturtmuş, tamami ile faydacı ve bencil düşünen, ergenliğini ne yazık ki bir şekilde alelade tamamlamış gençleri üreten bir süreç haine dönüşür. Bu bireylerin de kendilerini sistem içerisinde koruyamamış büyük çoğunluğu, analitik düşünmekten uzak, çevrelerine karşı duyarlılığını yitirmiş, bir şeyi elde etmek için yapılacak her türlü şeyin olumlu olduğunu düşünen, etik değerlerin yanına dahi yaklaşmamış bireyler olduğu zaten küçücük bir gözlemle farkedilmekte.

Bu soru şöyle çözülür, bu soru böyle çözülür, ilerde bir sinek olmak istemiyorsan şu mesleği seç, şunda çok para var, bu ÖSS de çıkmaz, vs örnekleri çoğaltmak mümkün.

7 yaşından 17-18 yaşına kadar kademeli olarak devam eden ve son 5-6 yılını logaritmik artış ile gösteren stres birikimi, öğrencinin girdiği bir üniversite ile yerini başka bir takım dinamiklere bırakır. Tabi ilk yılında bu süreci tamamlayamayanlar için süreç ve devinim devam etmektedir. Daha fazla stres birikimi ile.

İlgi alanının önemi yoktur. Yeteneğinin ve hayallerinin de… Üniversite sınavlarından önce puan hedefi belirlersin. Bölüm ise okuldan sonra gelir. Boğaziçi olsun da ne olursa olsun. ODTU ye girim de bahçıvanlık olsa okurum (kesinlikle bahçıvanlık mesleğini küçümsemiyorum. Vurgulamaya çalıştığım vizyonsuzluk). Bu nedenledir ki kazara üniversitelerinde bir yere gelmiş kişiselere bazı toplantılarda yahut bir şekilde katılınan oryantasyonlarda sorulan "Neden burası? Neden bu meslek?" gibi soruların cevapları çoğunlukla gelmez. Gelen cevaplarda tamamen öznellikten arınmış, kitap civaplarıdır.

Devam edelim, elimizde ne var ? LGS dönemindeki duygusal gelişimini tamamlayamamış, eğitim ve öğretim diye kendilerine sunulan şeyler ile adeta körelmiş çocuk Lisede, kendisini toparlama şansını kullanamadan, beraberinde daha önceden gördüklerini alışkanlık haline getirmiş, üstüne yeni olumsuzluklar ekleyerek süreci tamamlamış birey ya da bir şekilde sürecin tekrar edileceği stres birikiminin çok dah fazla artacağı bir başka birey.

Serüvenimizin kalan kısmını, hem orada tamamlamak, genel bir resmini çizip bazı noktaları daha da kalınlaştırmak adına daha sonra tamamlamaya karar verdim şu dakika itibari ile.

Bu konu aslında uzun zamandır üzerinde kafa patlattığım ve yazmak istediğim bir konu idi. Ancak birincisi içerik olarak çok detay barındırdığı için yazım sürecinin sıkıntılı geçeceğini tahmin ettiğimden üşeniyordum. Bir de tabi çok daha fazla hissettiğim bir şey var ki, o da yazım süresince oldukça sinirleniyor oluşum. Bunlar benim bu konuda yazmamı bu güne kadar erteledi. Her ne kadar tam olarak detaylara inmediysem de bunun bir başlangıç olduğunu söyleyebilirim.

Like

Unlike

Şahsi düşüncem, toplum ve onu oluşturan bireyler olarak, bir takım bilgilerin yetersiz olması ve elimizde tuttuğumuz bilgilerinse doğru yorumlanmaması durumunda, yaşadığımız dünya içinse çok da iyi şeyler söylemek mümkün olmayacaktır. Ne biyolojik açıdan, ne de insani boyutunda.

1879 yılında kaçınılmaz olan gerçekleşmiş, o güne kadar felsefenin bir alt dalı olarak görülen psikoloji bilimi, Wilhem Wundt tarafından kurulan deneysel psikoloji laboratuvarı ile birlikte, başlı başına bir bilim dalı olmaya başlamıştır. Günümüzde ise psikoloji, insan ve hayvan davranışlarını inceleyen bir bilim dalı olarak hayatını sürdürmektedir.

Burada davranış ile söylenmekte istenilen, belirli çevresel koşullar karşılığında gerçekleşen eylemlerdir. Bu tanımdan yola çıkarak, çevre(uyarıcı), organizma ve davranışlar arasında özel bir etkileşim olduğunu kolayca anlayabiliriz.

Organizmanın alıcı uçlarını uyaracak her türlüenerji değişikliğine uyarıcı diyebiliriz. Kimi uyarıcılar herkesin görebileceği şekilde ortada olduğu gibi, kimileri ise vücutta ki bir ağrı gibi kişiye özel olabilir. Dolayısı ile çevremizde herkesi aynı şekilde etkileyecek çok az sayıda uyarıcı vardır. Genelde uyarıcılara verilen tepkiler yada davranışlar kişiden kişiye özellik ve farklılık gösterir.

Önceki yıllarda davranışlar sadece, organizmanın görülebilen ve işitilebilen hareketleri algılanmıştır. Fakat günümüzde bu kavram, herhangi bir nedenden beyindeki en küçük sinir ucunun harekete geçmesinden, en karmaşık hareketlere kadar bütün bir yelpazede kabul görmektedir. Bu bağlamda organizma tarafından yapılan herhangi bir eyleme davranış denilebilmesi için, söz konusu eylemin herhangi bir şekilde, gözlenebilir, çıkarımlanabilir, yada ölçülebilir olması gerektiğini söyleyebiliriz.

Daha önceki yıllarda sadece insanların incelendiği ve günümüzde giderek diğer canlılar üzerinde incelemelerin yapıldığı bu önemli bilin dalında öne çıkan başlıca dört amaç vardır;

Bu yöntemleri dikkatlice incelediğimizde, birbirini tamamlayan süreçler olduğunu görürüz, fakat yapılan her incelemenin yada bilimsel çalışmanın bu süreçlerin tümünü kapsaması gerekmez. Şartlara ve araştırmanın niteliğine göre değişim gösterebilir. Bunlara fırsat buldukça ileride değinmeye çalışacağım.

Genel olarak, psikoloji biliminin gelişimi, ilkeleri ve incelediği alanlar hakkında bilgi vermeye çalıştım. Açıkçası daha uzun yazmaktan kaçındığım için biraz yüzeysel gelebilir. Ama yazıların daha detaylı olup olmaması konusunda ileride bir anket düşünüyorum. Çünkü detaylı yazıların okunma sıklığı yada okunurken vereceği haz konusunda tereddütlerim var. Her ne ise, ileride psikolojinin diğer bilimler arasında nasıl bir kesişim noktası oluşturduğuna, ve bu bilimler arasında nasıl bir yere sahip olduğuna dair bir yazı yazacağımı umuyorum.

Eğer annesi ona gülümserse, onu takdir ederse, ‘Sen çok güzelsin’ derse, onu kucaklayıp öperse çocuk kendisi hakkında iyi şeyler hisseder. İşte şimdi bir ego doğmuştur. Takdir,sevgi, ilgi aracılığıyla iyi olduğunu, değerli olduğunu ve bir önemi olduğunu hisseder. Bir merkez doğar. Yalnız bu merkez yansıtılmış bir merkezdir. Onun gerçek varlığı değildir. Kendisinin kim olduğunu bilmez; yalnızca başkalarının kendisi hakkında ne düşündüğünü bilir. Ve bu bir egodur; yansıma,, başkalarının ne düşündüğüdür. Şayet herkes onun bir işe yaramaz olduğunu düşünürse, kimse onu takdir etmez, ona gülümsemez. Böyle bir durumda da bir ego doğar: Hastalıklı bir ego; üzgün, reddedilmiş, değersiz ve diğerlerinden aşağıda hissederken kendisini incinmiş. Bu da bir egodur. Bu da bir yansımadır. Önce anne – ve anne başlangıçta tüm dünya demektir. Sonradan anneye başkaları katılır ve dünya büyümeye başlar.Ve bu dünya büyüdükçe de ego daha karmaşıklaşır çünkü birçok başka insanın daha görüşleri yansır.

Ego biriktirilmiş bir olgudur, başkalarıyla yaşıyor olmanın bir yan ürünüdür. Eğer bir çocuk tamamıyla yalnız yaşarsa, hiçbir zaman ego geliştirmeyecektir. Ama bunun bir yararı olmaz. Bir hayvan gibi kalacaktır. Hayır, böyle bir şey onun gerçek kendi benliğini bileceği anlamına gelmez. Ego bir zorunluluktur çünkü gerçek olan ancak sahtesi aracılığıyla anlaşılır. Kişi onun içerisinden geçip gitmelidir. Bu bir öğretidir. Gerçek yalnızca yanılsama sayesinde anlaşılır. Gerçek olanı doğrudan bilemezsiniz. Öncelikle gerçek olmayanın ne olduğunu bilmek zorundasınızdır. Önce gerçek olmayanı tanımak zorundasınız. Bu tanışıklık vasıtasıyla gerçeğin ne olduğunu bilmek için yeterli hale gelirsiniz. Şayet siz sahteyi sahte olarak bilirseniz, gerçek üzerinize gün gibi doğar. Ego bir ihtiyaçtır; o toplumsal bir ihtiyaç, toplumsal bir yan üründür.

Toplum sizin çevrenizdeki her şeydir – siz değil ama etrafınızdaki tüm şeylerdir. Her şeyden sizi çıkarttığınızdaki şeydir toplum. Ve herkes yansıtır. Okula gidersiniz ve öğretmen sizin kim olduğunuzu yansıtacaktır. Diğer çocuklarla arkadaşlıklarınız olacak ve onlar sizin kim olduğunuzu yansıtacaklar. Adım adım herkes sizin egonuza bir şeyler katar ve herkes egonuzu topluma problem oluşturmayacak hale getirmeye çalışır. Onların derdi siz değilsinizdir. Onlar toplumla ilgilenmektedirler Toplum kendisini düşünür ve bu böyle de olmalıdır. Onların önemsediği şey sizin ‘kendini bilen’ insanlar haline gelmeniz değildir. Onlar için önemli olan sizin toplum denen mekanizmanın yararlı bir parçası olmanızdır. Resmi bozmamalısınız. Dolayısıyla da size toplumla uyumlu bir ego verirler.

Size ahlak öğretirler. Ahlak, size topluma uyacağınız bir ego vermek anlamına gelir. Eğer siz ahlaklı değilseniz, şurada ya da burada uyumsuz olursunuz. Bu sebeple suçluları hapishanelere koyarız – hayır,yanlış bir şey yaptıklar için ya da onları hapse atmakla onların iyileşeceği için falan değil! Sadece onlar uyumsuzdur. Onlar sorun üretirler. Onların sahip oldukları türden egoları toplum onaylamaz. Şayet toplum onaylarsa her şey iyidir. Bir adam birisini öldürür – o bir katildir. Ve aynı adam savaş zamanında binlercesini öldürür – o muhteşem bir kahraman haline gelir. Toplum cinayetten rahatsız olmaz ama cinayetin toplum için işlenmesi gerekir.O zaman sorun kalmaz. Toplum ahlakı önemsemez. Ahlak yalnızca sizin topluma uymanız demektir. Toplum savaştayken ahlak değişir. Barış dönemindeyken toplumun başka ahlakı vardır Ahlak toplumsal bir politikadır. Diplomatiktir. Tüm çocukların toplumla uyumlu halde yetiştirilmesi şarttır ve her şey bu kadar basittir. Çünkü toplumun ilgilendiği tek şey yararlı üyelerdir. Toplum sizin kendinizi bilmeniz gerekliliğiyle ilgili değildir. Toplum bir ego yaratır çünkü ego istenilen yönde kullanılabilir ve kontrol altında tutulabilir. Kişinin öz benliğiyse hiçbir zaman kontrol edilip kullanılamaz.

Toplumun bir insanın öz benliğini kontrol altında tuttuğu duyulmuş bir şey değildir Çocuğun bir merkeze ihtiyacı vardır ve çocuk kendi merkezinin tamamıyla farkında değildir. Toplum ona bir merkez verir ve çocuk ta azar azar toplumun kendisine verdiği egonun kendi merkezi olduğuna ikna olur. Bir çocuk eve döner – şayet sınıfta birinci olduysa tüm aile mutludur. Onu kucaklayıp öper, omzunuza alır dans edersiniz ve, ‘Ne güzel bir çocuk! Sen bizim için gurur kaynağısın’ dersiniz. Ona ayırt edilmesi güç bir ego verirsiniz. Eğer çocuk eve utanç içinde, başarısız becerememiş, sınıfta kalmış olarak gelirse ya da alt sıralarda kalmışsa – o zaman kimse onu takdir etmez ve o da kendisini dışlanmış hisseder. Bir dahaki sefere daha sıkı çalışacaktır çocuk çünkü merkezi sarsıntı hisseder.

Ego her zaman sarsıntıdadır, her zaman beslenmenin peşindedir, yani birisinin takdir etmesi gerekir. Bu nedenledir ki sürekli ilgi talep edersiniz. Kim olduğunuz hakkında başkalarından fikir alırsınız. Bu doğrudan bir deneyim değildir. Sizin kim olduğunuz hakkında edindiğiniz fikirken başkalarından gelir. Onlar sizin merkezinizi biçimlendirir. Bu merkez sahtedir çünkü siz kendinize ait gerçek merkezinizi taşımaktasınız. O kimsenin karışamayacağı bir şeydir. Kimse ona şekil veremez. Siz onunla beraber gelirsiniz Siz onunla doğarsınız. Bu demektir ki, sizin iki merkeziniz vardır. Birisi varoluşun size vermiş olduğu, sizin beraber geldiğiniz merkezdir. Bu gerçek öz benliğinizdir. Ve diğeri, toplum tarafından yaratılmış olan merkez ise egodur. O sahte bir şeydir – ve çok büyük bir kandırmacadır. Ego arcılığıyla toplum sizi kontrol etmektedir. Siz belli bir şekilde davranmak zorundasınızdır, çünkü sadece o zaman toplum sizi takdir eder. Belli bir tarzda yürümek, belli bir şekilde kahkaha atmak; belli bir tarzı, ahlakı, formülü takip etmek zorundasınız. Ancak o zaman toplum sizi takdir eder, ve etmezse de egonuz sarsılır. Ve egonuz sarsıldığında, kim olduğunuzu, nerede olduğunuzu bilmezsiniz. Başkaları size fikri verdi. Bu fikir egodur.

Onu mümkün olduğunca derinden anlamaya çalışın, çünkü ondan kurtulmak durumundasınız. Ve ondan kurtulamazsanız hiçbir zaman öz benliğinize ulaşamazsınız. Çünkü siz merkeze bağımlı haldesiniz, hareket edemezsiniz ve öz benliğinize bakamazsınız. Ve, egonun parçalanacağı, kim olduğunuzu bilmeyeceğiniz, nereye gidiyor olduğunuzu bilemeyeceğiniz, tüm sınırların eriyip gittiği geçici bir zaman dilimi, bir aralık olacağını anımsayınız. En basitinden aklınız karışacak, bir kaos olacak. Bu kaos nedeniyle egonuzu kaybetmekten korkarsınız. Fakat bu böyle olmak zorundadır. Kişi kendi gerçek merkezine varmadan önce bu kaosun içerisinden geçmek zorundadır. Ve şayet cesursanız, bu dönem kısa olacaktır. Eğer korkarsanız ve tekrar egonun kucağına düşerseniz, ve yeniden onu ayarlamaya başlarsanız, işte o zaman çok, çok uzun sürebilir; bir çok hayat ziyan edilebilir. Şöyle bir öykü duymuştum: Küçük bir çocuk büyükannesini ziyaret etmekteymiş. Sadece dört yaşındaymış çocuk. Geceleyin büyükannesi onu uyuturken, çocuk aniden bağırmaya ve ağlamaya başlamış ve "Eve gitmek istiyorum. Karanlıktan korkuyorum" demiş. Fakat büyükanne de, "Çok iyi biliyorum ki, evde de karanlıkta uyuyorsun; hiç bir zaman ışığının yandığını görmedim. Öyleyse burada neden korkuyorsun?" diye sormuş. Çocuk, "Evet, bu doğru – ama o BENİM karanlığımdı" demiş. Bu tamamıyla bilinmeyen bir karanlık. Karanlık ile birlikte bile, "Bu BENİM" diye hissediyorsunuz. Dışarıdayken bilinmeyen bir karanlıktır. Egoyla birlikte ise "Bu BENİM" diye hissediyorsunuz. Sorunlu olabilir, belki de bir çok can sıkıntısı yaratır ama hala o benim. Tutunacağınız, yapışacağınız, ayaklarınızın altında olan bir şey; boşlukta, vakumda değilsiniz. Berbat bir durumdasınız, ama en azından VARSINIZ. Kötü hissetmek bile size ‘ben varım’ hissi verir. Ondan uzaklaşınca korku her yanı sarar; bilinmeyen karanlıktan ve kaostan korkmaya başlarsınız – çünkü toplum sizden bir parçayı silmeyi başarmıştır. Aynen ormana gitmek gibidir bu. Biraz temizlik yaparsınız, zemini biraz temizlersiniz; çit örer, küçük bir kulübe yaparsınız; küçük bir bahçe yaparsınız, çim bir alan, ve iyisinizdir. Çitinizin ötesi ormandır, vahşidir. Burada (alanınızda) her şey yolundadır, herşeyi planladınız. Nasıl olduğu böyledir işte.

Toplum sizin bilincinizde bir miktar temizlik yapmıştır. Küçük bir kısmını tamamen silmiştir, çitle çevirmiştir. Orada her şey yolundadır. İşte tüm üniversitelerinizin yaptığı da budur. Bütün kültürün ve şartlandırmanın temeli kendinizi evinizde hissettirecek bir kısmı temizlemektedir. Ve siz o zaman korkarsınız. Çitin ötesinde tehlike vardır. Çitin ötesindeki de, çitin içindeki gibi sizsiniz – ve bilinçli zihniniz sadece bir bölümüdür, tüm varlığınızın onda biridir. Onda dokuz karanlıkta bekliyor. Ve bu onda dokuzun içinde sizin gerçek merkeziniz saklıdır. Korkusuz, cesur olmak zorundasınız. Bilinmeyene adım atmalısınız. Bir süre tüm sınırlar kaybolacaktır. Bir süre başınız dönecek. Bir an için deprem olmuşçasına çok korkacak ve sarsılacaksınız. Ama eğer cesur olur, geri çekilmezseniz, sürekli bir şekilde egonuzun kucağına düşmezseniz, bir çok hayatlarınız boyunca taşımakta olduğunuz gizli bir merkeziniz vardır orada. Bu sizin ruhunuz, benliğinizdir. Bir kez ona yakınlaştığınızda, her şey değişir, her şey yerine oturur. Fakat bu yerleştirme toplum tarafından yapılmaz. Artık her şey bir kaos değil kozmoz’a dönüşür; yeni bir düzen ortaya çıkar. Fakat bu artık toplumun düzeni değildir – o tam olarak varoluşun kendi düzenidir. O, Buddha’nın Dhamma, Lao Tzu’nun Tao, Heraclitus’un Logos dediği şeydir. İnsan yapımı değildir. O TAM OLARAK varoluşun kendi düzenidir. O zaman aniden herşey tekrar güzelleşir ve ilk olarak gerçekten güzeldir, çünkü insan yapısı şeyler güzel olamazlar.

Yapabileceğiniz en iyi şey onların çirkinliklerini gizlemektir hepsi bu. Onları süsleyebilirsiniz ama hiçbir zaman güzel olamazlar. Aradaki fark aynen gerçek bir çiçekle plastik ya da kağıt çiçekler arasındaki gibidir. Ego plastik bir çiçektir – ölüdür. O çiçek gibi gözükür, çiçek değildir. Onu bir çiçek olarak adlandıramazsınız. Hatta onu çiçek olarak adlandırmak dilbilimi açısından da yanlıştır, çünkü çiçek, açan şeydir. Ve bu plastik şey sadece bir nesnedir, çiçek açmanın kendisi değil. O ölüdür. İçinde yaşam yoktur. İçinizde çiçek açan bir merkeze sahipsiniz. Bu yüzden Hindular onu bir lotus çiçeği olarak adlandırırlar – o çiçek açmanın kendisidir. Bin yapraklı lotus çiçeği derler ona. Bin tane demek sınırsız yaprak demektir. Ve çiçek, açmaya devam eder, hiçbir zaman durmaz, ve hiçbir zaman ölmez. Ama siz plastik bir egoyla yetiniyorsunuz. Neden yetiniyor olduğunuzun sebepleri vardır. Ölü bir şeyde çok uygun şeyler vardır. Bir tanesi, ölü bir şeyin hiç ölmeyeceğidir. Ölemez – hiç yaşamadı ki! Dolayısıyla plastik çiçeklere sahip olabilirsiniz, bir yönden iyidirler. Kalıcıdırlar; ölümsüz değil, süreklidirler Bahçenin dışındaki gerçek çiçek ölümsüzdür, ama kalıcı değildir. Ve ölümsüz olanın kendisine özgü ölümsüz olma yolu vardır. Ölümsüz olmanın yolu tekrar tekrar doğup ölmektir. Ölüm yoluyla kendisini tazeler, gençleştirir. Bize göre çiçek ölmüş gibi görünür – hiç ölmez. Sadece bedenleri değiştirir, böylece her dem tazedir. Eski bedeni bırakıp yenisine girer. Başka bir yerde açar; açmaya devam eder. Yalnız, biz bu sürekliliği göremeyiz çünkü o görünmezdir. Biz yalnızca bir çieçeği, başka bir tanesini görürüz, hiç bir zaman sürekliliği görmeyiz. Dün açan çiçekle aynı çiçektir o. Aynı güneştir, ama ayrı bir elbisede.

Egonun belli bir niteliği vardır – o canlı değildir. O plastikten yapılma bir şeydir. Ve onu elde etmek çok kolaydır, çünkü onu birileri verir. Sizin aramanıza gerek yoktur, arayışla bir ilginiz yoktur. Bilinmeyenin peşinde bir arayan haline gelmezseniz, bir birey olamamışsınız demektir bu. Sadece kalabalığın bir bileşenisinizdir. Sadece bir kütlesiniz. Gerçek bir merkeze sahip değilken nasıl bir birey olursunuz? Ego birey değildir. Ego toplumsal bir olgudur – o toplumdur, siz değilsiniz. Fakat o size toplumda bir işlev verir, toplumda bir yer verir. Ve eğer siz onunla yetinmeye devam ederseniz, kendi benliğinizi bulma fırsatını temelden yitirmiş olursunuz. İşte bu yüzden son derece mutsuzsunuz. Plastik bir hayatla nasıl mutlu olabilirsiniz ki? Sahte bir yaşamla nasıl zevkli, huzurlu ve mutluluk içerisinde olabilirsiniz? İşte o zaman da ego bir çok can sıkıntısı yaratır, milyonlarcasını. Siz onu göremezsiniz çünkü o sizin kendi karanlığınız. Ona göre ayarlandınız. Tüm mutsuzlukların ego aracılığıyla hayatınıza girdiğini fark ettiniz mi? O sizi mutlu kılmaz; sadece mutsuz yapar. Ego cehennemdir. Acı çektiğiniz zaman izleyip analiz etmeye çalışın ve göreceksiniz ki, bir yerlerde neden egodur. Ve ego acı çekmek için sebepler bulmaya devam eder. Siz de herkes gibi bir egoistsiniz. Bazıları yüzeydedir, çok belirgindir ve onlar çok ta zor değildir. Bazılarıysa çok derinlerde ve zor fark edilirler ve onlardır esas problem. Bu ego sürekli olarak başkalarıyla çatışma halinde belirir çünkü her ego kendinden hiç emin değildir. Öyle olmak ta zorundadır – çünkü sahtedir. Elinizde hiç bir şey olmadığı halde var olduğunu düşünüyorsanız, sorun çıkacaktır. Biri çıkar da "Sende hiç bir şey yok" derse, kavga başlar, çünkü siz de bir şey olmadığını hissediyorsunuzdur. Diğerleri gerçeği fark etmenizi sağlar. Ego sahtedir, o hiç bir şeydir. Bunu siz de biliyorsunuz. Bunu nasıl olur da bilemezsiniz? Mümkün değil! Bilinçli bir varlık – nasıl olur da bu egonun sahte bir şey olduğunu bilemez? Ve birilere diyor ki, hiç bir şey yok – ve birileri hiç bir şey yok dediğinde gerçeği söylerler onlar; darbe yersiniz – ve hiç bir şey doğrular kadar çarpıcı olamaz. Savunmak zorundasınızdır, çünkü savunmazsanız, savunmaya çekilmezseniz, o zaman nereye gideceksiniz? Kayıplara karışacaksınız. Kimliğiniz dağılacak. Dolayısıyla savunacak ve savaşacaksınız – çatışma budur işte. Kendi benliğini bulmuş bir insan hiç bir zaman çatışmaz. Birileri onunla çatışmaya gelse de, o kimseyle çatışma halinde değildir.

Bir Zen üstadı sokak boyunca yürürken başına böyle bir şey gelmiş. Bir adam koşarak gelmiş ve sert bir şekilde ona vurmuş. Üstat yere düşmüş. Ayağa kalkmış ve önceden yürüdüğü yönde, geriye bile dönüp bakmadan tekrar yürümeye başlamış. Yanında bir öğrencisi varmış. Şoka uğramış. "Bu adam da kim? Bu nedir? Böyle birileri yaşıyorken, herhangi birisi gelip sizi öldürebilir. Ve siz adamın kim olduğunu, bunu neden yaptığını merak edip dönüp bakmadınız bile" demiş. Üstat da, "Bu onun sorunu, benim değil" demiş. Siz aydınlanmış birisiyle çatışabilirsiniz, ama bu sizin sorununuzdur, onun değil. Ve bu çatışmada incinirseniz o da sizin kendi sorununuzdur. O sizi incitemez. Bu bir duvarı yumruklamak gibidir – canınız yanacaktır ama duvar değildir sizi inciten.

Ego sürekli problem peşinde koşar. Neden? Çünkü kimse size ilgi göstermezse, ego acıkmış hisseder. O ilgi ile yaşar. Dolayısıyla, birisi size kızgın ve sizinle kavga ediyorsa, bu bile iyidir, çünkü en azından ilgisi üzerinizdedir. Eğer birisi severse, iyidir. Eğer kimse sizi sevmiyorsa, o zaman kızgınlık bile iyi olacaktır. En azında ilgi üzerinizde olacaktır. Fakat, kimse size hiç bir ilgi göstermezse, kimse sizin önemli birisi olduğunuzu düşünmezse, o zaman egonuzu nasıl besleyeceksiniz? Diğerlerinin ilgisine ihtiyaç vardır. Milyonlarca şekilde insanların ilgisini çekersiniz; belli bir tarzda giyinirsiniz, güzel görünmeye çalışırsınız, çok kibar olursunuz, roller edinirsiniz, değişirsiniz. Ne t&

Like

Unlike